Een duurzaam kindcentrum bouwen: lessen uit de praktijk
Foto’s: 19 het atelier architecten
Hoe bouw je een kindcentrum dat niet alleen vandaag voldoet, maar ook klaar is voor de toekomst? Bij de ontwikkeling van Kindcentrum Hanzewijk in Kampen, een van de meest duurzame en circulaire kindcentra van Nederland, stond die vraag centraal. Het resultaat is een gebouw waar gebruikers trots op zijn. Het is een praktijkvoorbeeld met waardevolle lessen voor gemeenten, schoolbesturen en kinderopvangorganisaties. Niet voor niets claimt Kindcentrum Hanzewijk het meest circulaire schoolgebouw van Nederland te zijn.
Samen werken aan één ambitie
Vanaf de start wilden gemeente, onderwijs en kinderopvang meer dan alleen een nieuw gebouw. Het moest een gezonde, toekomstbestendige plek worden waar kinderen prettig kunnen leren en spelen.
Daarom kregen zaken als goede akoestiek, veel daglicht, natuurlijke materialen en flexibele leerpleinen veel aandacht. Hout en vilt zorgen voor een warme uitstraling. De eerste ervaringen zijn heel positief. De gebruikers ervaren een rustige en prettige omgeving. De open inrichting versterkt de samenwerking tussen onderwijs en kinderopvang. Ook is het contact met de ouders en met de kinderen verbeterd.
Het gebouw huisvest twee scholen: IKC Bonte Haven en OKC Scala. Ze werken samen met een aparte kinderopvang (Stichting IRIS en Partou) in het gebouw. Daarnaast zit op de verdieping een prachtige gymzaal. Het gebouw is volledig (rolstoel)toegankelijk, met onder meer een lift en automatische deuren. Ook zijn er ruimtes voor logopedisten, fysiotherapeuten en andere ondersteunende professionals.
Duurzaam bouwen vraagt om vooruitdenken
Het kindcentrum is volledig gasloos en maakt gebruik van een warmte-koudeopslag (WKO), warmtepompen, zonnepanelen en een energiezuinig ventilatiesysteem. Bij de keuzes is niet alleen gekeken naar de bouwkosten, maar ook naar onderhoud, energieverbruik, levensduur en de circulaire restwaarde van materialen. Verder werd niet alleen gekeken naar wet- en regelgeving, maar werden ook ervaringsdeskundigen betrokken bij de beoordeling van het ontwerp.
Bewuste keuzes
Daarnaast is gekozen voor meerdere kleinere ruimtes die flexibel kunnen worden ingezet. Destijds was dat nog relatief vernieuwend. Inmiddels wordt deze benadering steeds vaker gezien als essentieel voor duurzame vastgoedontwikkeling. Ook op het gebied van circulariteit zijn bewuste keuzes gemaakt. Zo is onder meer gekeken naar materialen die in de toekomst gemakkelijker herbruikbaar zijn. Het gebouw werd daarmee een belangrijke pilot voor circulair bouwen binnen de onderwijssector.
Praktijk verandert sneller dan plannen
Tijdens de bouw ontstond een onverwachte uitdaging. Toen het ontwerp werd gemaakt, speelde netcongestie nog nauwelijks een rol. Tijdens de uitvoering bleek dat de geplande zware elektriciteitsaansluiting niet beschikbaar was.
Alternatieven
Door samen met de netbeheerder naar alternatieven te zoeken, is gekozen voor meerdere kleinere aansluitingen. Daardoor kon het gebouw toch op tijd in gebruik worden genomen. Inmiddels laat de praktijk zien dat veel gebouwen minder vermogen nodig hebben dan vooraf is berekend. Ook slim energiemanagement, zoals het spreiden van het energieverbruik (load shifting, waarbij installaties op slimme momenten worden ingeschakeld) wordt steeds belangrijker.
De uitdaging van innovatieve techniek
Zoals bij veel duurzame gebouwen vraagt de techniek ook na oplevering aandacht. Installaties moeten worden ingeregeld, gebruikers moeten wennen aan een ander type gebouw en beheerders moeten leren hoe systemen optimaal functioneren. Zo bleek bijvoorbeeld dat sommige installaties meer afstemming nodig hadden dan vooraf verwacht.
Een mooi voorbeeld is het verschil tussen traditionele verwarmingssystemen en een gebouw met WKO en warmtepompen. Waar gebruikers gewend zijn dat een ruimte binnen korte tijd opwarmt, werkt een duurzaam energiesysteem vaak geleidelijker. Dat vraagt niet alleen technische optimalisatie, maar ook bewustwording bij gebruikers.
Daarnaast kwamen enkele praktische aandachtspunten naar voren, zoals installatiegeluid, het verder optimaliseren van de gebouwbeheersystemen en het activeren van onderdelen van de energievoorziening.
Dat zijn geen uitzonderlijke situaties bij innovatieve gebouwen, maar ze onderstrepen wel hoe belangrijk een goede nazorg- en beheerfase is.
Samen gebruikmaken van één gebouw
Een andere belangrijke les ligt op organisatorisch vlak. Wanneer meerdere organisaties samen één gebouw gebruiken, vraagt dat om duidelijke afspraken over ruimtegebruik, verantwoordelijkheden en toekomstige groei. Sommige vraagstukken werden pas zichtbaar toen het gebouw daadwerkelijk in gebruik werd genomen.
Hoe verdeel je bijvoorbeeld gedeelde ruimtes wanneer leerlingaantallen veranderen? Wanneer heeft een gebruiker recht op extra ruimte? En hoe organiseer je gezamenlijk beheer?
De ervaring leert dat dergelijke afspraken het beste al tijdens de ontwerpfase kunnen worden vastgelegd. Niet omdat er problemen ontstaan, maar juist om toekomstige discussies te voorkomen.
Veiligheid en beheer blijven aandacht vragen
Ook na oplevering blijven gebouwen zich ontwikkelen. Dat geldt voor onderhoud, veiligheid en beheer. Tijdens het gebruik kwamen enkele aandachtspunten naar voren, zoals de verdere uitwerking van ontruimingsprocedures, de optimalisatie van beheercontracten en praktische zaken rondom installaties en voorzieningen.
Dergelijke punten zijn niet ongebruikelijk bij een complex gebouw waarin onderwijs, opvang, sport en maatschappelijke functies samenkomen. Ze laten vooral zien dat oplevering geen eindpunt is, maar het begin van een nieuwe fase waarin ervaring wordt opgedaan en verbeteringen worden doorgevoerd.
Leg afspraken vroeg vast
Als onderwijs en kinderopvang één gebouw delen, zijn duidelijke afspraken belangrijk. Denk aan het gebruik van gezamenlijke ruimtes, groei van leerlingaantallen, beheer en onderhoud. Ook praktische zaken verdienen aandacht. Denk aan onderhoudscontracten, toegangscodes van installaties en een goed afgestemd ontruimingsplan. Door dit al tijdens de ontwerpfase vast te leggen, voorkom je veel discussie na de oplevering.
Gebruikers zijn enthousiast
Ondanks de uitdagingen overheerst in Kampen een positief beeld. Kinderen, ouders en medewerkers waarderen de rust, het comfort, de lichte ruimtes en de natuurlijke uitstraling. De wens is dat dit gebouw en het enthousiasme van de gebruikers een stevige basis bieden voor goede samenwerking tussen onderwijs, kinderopvang en de wijk.
Samenwerking
De belangrijkste les is misschien wel dat duurzaam bouwen niet alleen draait om techniek, maar vooral om samenwerking en heldere afspraken. Maak niet alleen voor de periode vooraf, maar ook voor de periode tijdens en na de ingebruikname duidelijke afspraken. Zo voorkom je veel discussie en weet ieder vooraf zijn verantwoordelijkheid.
Juist doordat alle betrokken partijen bleven zoeken naar oplossingen, groeide dit project uit tot een fijn gebouw. En een inspirerend praktijkvoorbeeld.
Praktische tips
- Onderzoek of een zware netaansluiting echt nodig is. Vaak volstaat een kleinere aansluiting.
- Houd één projectleider verantwoordelijk totdat alle installaties goed functioneren en dus ook nog enige tijd na ingebruikname.
- Kijk bij netcongestie naar oplossingen die wél mogelijk zijn, zoals het direct gebruiken van opgewekte zonne-energie zonder teruglevering. Dat kan door curtailing: het afknijpen van de zonnepanelen om te voorkomen dat er teruggeleverd wordt aan het net.
- Leg vooraf vast wanneer extra ruimtes beschikbaar gesteld moeten worden bij groei van het aantal leerlingen.
- Zorg dat gebruikers beschikken over toegangscodes van installaties.
- Regel onderhoudscontracten en een ontruimingsplan vóór de ingebruikname. En zorg tijdig voor een goede overdracht naar een volgend onderhoudspartner.
- Maak afspraken over multifunctioneel gebruik van schoolruimten buiten lestijden. Gemeenten hoeven niet bang te zijn voor boetes als zij de gymzaal kosteloos ter beschikking stellen aan gebruikers.
- Bereken ook de circulaire restwaarde van gebouw en installaties; hiervoor is binnen het Programma Onderwijshuisvesting een praktisch instrument ontwikkeld.
- Betrek de brandweer al tijdens de bouw bij de voorbereiding van het ontruimingsplan.